Müfredat Çalışmaları Hakkında Bazı Üniversitelerin Deneyim ve Birikimlerinden Yararlanma Amaçlı İstanbul Seyahati Hakkında

RAPOR

Seyahatin amacı:

• Kurumsallaşmış ve kalitesi ile kendini kabul ettirmiş üniversitelerin mevcut deneyim ve bilgi birikiminden yararlanmak;
• Müfredat deeğişiklikleri ve yeni programlarla ilgili olarak YÖK-Üniversite ilişkilerine doğrudan tanıklık etmek, ve bu konuda dikkatli olunması gereken konular hakkında ipuçları toplamak;
• Komitemizin uzman görüşüne başvurma ihtiyacı baş gösterdiğinde başvurulabilecek kişileri saptamak ve bunlarla mümkünse tanışmış olmak.

Seyahat Programı:

22 Kasım 2004 Pazartesi

• 14:00 Sabancı Üniversitesi (Prof.Dr. Albert Erkip: Mühendislik ve Doğal Bilimler Fakültesi Müfredat Komitesi Başkanı)

23 Kasım 2004 Salı

- 14:00 Koç Üniversitesi (Prof.Dr. Yaman Arkun - Provost)

24 Kasım 2004 Çarşamba

- 15:00 Boğaziçi Üniversitesi (Prof.Dr. Dilek Çalgan – Eski Rektör Yardımcısı; Prof.Dr. Zeynep Atay – Eski Öğrenci İşleri Daire Başkanı)

Görüşme ve İnceleme Özetleri:

Sabancı Üniversitesi - Prof.Dr. Albert Erkip

Sayın Erkip’in anlattıkları, ve bu paralelde ilgili Üniversitenin web sitesinde verilen bilgiler ışığında Lisans programlarındaki eğitim politikası şöyledir.

İngilizce eğitimi diller okulunda verilir. Bu okul esasen “temel geliştirme” okulu görevi yapar. Yani İngilizce’nin yanında iletişim (Türkçe) dersleri de verilir.

Lisans eğitiminde dersler tamamen seçmeli ders esasına dayansa da bazısı kağıt üzerinde, bazısı uygulamada bazı zorunluluklar veya prensipler vardır. Programlar geleceğin en etkin ve yaratıcı bilim ve bilgi üretiminin oluşacağı disiplinlerarası yaklaşımı ile tasarlanmıştır. Bu kapsamda öğrenciler 3 temel kategoride ders alırlar:

• Üniversite dersleri:

Tüm öğrenciler aşağıda listesi verilen tüm dersleri (küçük istisnalar veya opsiyonlarla) mezun olmadan önce almak zorundadır.

Bu derslerin amacı şudur:

• Öğrencilerin dünyaya, ülkesine, toplumuna ve kendisine yeniden ve bilinçli bakışını sağlamak
• Öğrencilere yalnızca bilgi vermenin yanı sıra özgür, bağımsız ve eleştirel düşünme yeteneği kazandırmak
• Öğrencilerin bilinçli davranma yeteneklerinin oluşmasına katkıda bulunarak mezun olmak istedikleri diploma programını bilinçli seçmelerini sağlamaktır.

Her öğrenci, lisans programının birinci sınıfında iki dönem:

• İnsanlık ve dünya tarihi niteliğinde, özgür düşüncenin değişik örneklerini barındıran "İnsan ve Toplum"
• Modern Türkiye'nin oluşumunun gözden geçirildiği 19. ve 20. Yüzyılda Osmanlı/Türk toplumunun gelişim aşamalarını kapsayan ve dün ile bugün arasında kurulan köprüye işaret eden "İnkılâp Tarihi"
• Bu dersle içiçe döşenmiş 19. ve 20. Yüzyılın Osmanlı / Türk edebiyatı metinlerinin temel alındığı "Türkçe"
• Fizik, kimya ve biyolojinin bir bütünlük içinde sunulduğu "Doğa ve Bilim"
• Ortak sayısal kültür vermeyi amaçlayan "Matematik" ve
• İletişim, eleştirel analiz, akademik konuşma ve yazma becerilerini ilerletmeyi amaçlayan "İngilizce" derslerini alır.

İkinci sınıf öğrencileri, edebiyat ve sanat alanında dünyanın önde gelen eserlerinin işlendiği "Büyük Yapıtlar" dersini ve son olarak da üçüncü sınıf öğrencileri, hukuk ve etik kavramlarının güncel sorunlarla ilişkisinin ortaya konulduğu "Hukuk ve Etik" dersini alırlar.

Bu kapsamda birinci sınıf dersleri tamamen Üniversite derslerinden oluşur.

• Fakülte dersleri:

Lisans programından mezun olabilmek için, öğrencinin bağlı olduğu Fakülte tarafından belirlenmiş olan Fakülte Dersleri haavuzundan en az 5 dersi alması gerekir.

Bu derslerin de örneğin Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesinde en az ikisi matematik olmak zorundadır.

• Diploma programı dersleri.

Esasen bu dersler ilgili fakültede verilen çekirdek seçmeli dersler arasından seçilir. Kağıt üzerinde sadece proje veya staj gibi dersler zorunludur. Ancak uygulamada sıkı bir danışmanlık mekanizması ile öğrenciler belli derslere yönlendirilir. Yani her diploma programının kağıt üzerinde yazılı olmayan, ama mezuniyet için olmazsa olmaz olan zorunlu dersler vardır. Önerilen paket programın dışına çıkan öğrencilerin öğrenim süresi uzar. Bu bölüm zorunlu derslerinin sayısı 14-15’i geçmez.

Üniversite genel eğitim programının şiddetli savunucusu ve katı bir uygulayıcısıdır. Hiçbir zaman bu politikadan taviz verilmez. Ancak hiçbir yerde derslerden genel eğitim dersi diye bahsedilmez. Genel eğitim bir politikadır, ve ders kategorisi olarak gösterilmez.

Müfredat Geliştirme / Değiştirme Süreçleri:

Her fakültenin gayrıresmi ve danışman organ olarak çalışan müfredat komiteleri vardır. Bu komite daha çok ders değişiklik önerilerinin değerlendirmesi ile meşguldür. Yeni bir üniversite olması nedeni ile yeni program önerileri henüz olmamıştır.

Değişiklik önerileri öğretim elemanları veya ilgili disiplin grubundan dekan aracılığı ile komite başkanlığına iletilir.

Fakültede faaliyet gösteren her disiplinin Fakülte Müfredak Komitesinde bir temsilcisi bulunur.

Fakülte rutin ders değişiklikleri üzerinde çok durmaz, ve bunların kararlarını e-mail ortamında küçük bir tartışma ile veya sirküle kararla çözebilir. Ancak özellikle dikkat edilen hususlar şunlardır:

Derslerin düzene sokulması, üniversite, fakülte veya diploma programı programı ruhuna uygunluk ile derslerin uygun disiplinlerde verilmesi. Örneğin “Elektrik Mühendisliği için Matematik” gibi bir derse izin verilmez. Multidisipliner konuları gözetmek te bilinçli davranılan konular arasındadır.

Koç Üniversitesi: Prof. Dr. Yaman Arkun (Provost)

Koç Üniversitesinin yaklaşımı da Sabancı’ya çok benzemekle birlikte diploma programlarının müfredatları baştan tanımlıdır, ve bu müfredat programları her dönem için ayrı ayrı üniversite katalağunda mevcuttur.

Müfredat programlarının temelinde katıksız uygulanan temel eğitim felsefesi yatar. Üniversitenin özünü bu felsefe oluşturduğu için hiçbir yerde temel eğitim başlığı altında ders listesi veya zorunlulukları sıralanmaz.

Ders yapıları temelde üç kategoriye ayrılır. Bunların da alt kategorileri vardır: Ortak zorunlu dersler (common core courses), alan dersleri ve seçmeli dersler.

• Ortak zorunlu dersler

Bütün üniversite öğrencileri için zorunlu olup genelde ilk iki yılda tamamlanır. Sadece İngilizce gibi dersler 3 ve 4. sınıflarda devam eder.

Bu derslerin listesi web sitesinde şöyle sıralanmıştır:

• Medeniyet dersleri (Dünya Medeniyetleri 1 ve 2, Felsefe ve Modern Düşünce, İnkılap Tarihi 1 ve 2),
• Matematik Dersleri (Quantitattive Reasining başlığı altında) Öğrenciler disiplinlerine göre değişik seviyelerde ve içerikte sunulan 7 matematik dersinden en az 2’sini alırlar. Ancak İstatistik dersini bütün öğrenciler almak zorundadır.
• Doğal Bilimler Dersleri (Doğal düntya başlığı altında): Mühendislik öğrencileri en az bir kimya, diğer öğrenciler “Scie 100 -bilim dünyası – fizik, kimya biyoloji” almakla yükümlüdür. Diploma programı çerçevesinde ilave fizik dersleri verilir.
• Davranış Bilimleri dersleri(Birey ve toplum başlığı altında verilir): Bütün öğrencilerin alması zorunlu olan psikoloji, sosyoloji ve ekonomiye giriş derslerinden oluşur.
• İletişim Dersleri (Elektronik ve sözel Araçlar başlığı altında): ENGL 100, TURK 100 gibi temel dil dersleri ile, “Temel yazım teknikleri”, “İleri yazım teknikleri” gibi sözel iletişim dersleri ve “Bilgisayar uygulamaları”, “Bilgisayar Programcılığı” gibi derslerden oluşur.

Bir öğrencinin alması gereken ortak zorunlu ders sayısı 17-20 arasındadır. Toplam ders sayısının 40 olduğu düşünülürse müfredatın %50sini ortak zorunlu derslerin oluşturduğunu söyleyebiliriz.

Ayrı bir kategori olarak belirtilmese de her fakültenin kendi ortak zorunlu dersleri vardır (Faculty core corses). Örneğin Mühendislik fakültesi öğrencileri ortak olarak verilen belli sayıda fizik, kimya ve matematik dersleri ile biyoloji dersini mutlaka almak zorundadır. Bu derslerde bölüm ayrımı yapılmaz.

Örneğin Bilgisayar Mühendisliği öğrencileri Kimya dersinden muaf tutulmaz.

• Alan dersleri:

Bu dersler ilgili disiplinden diploma alabilmerk için zorunlu olan derslerdir. Bu derslerin sayısı 14’ü geçmez, ve bu 14 dersin de en az 7-8 adedi o alanda açılan seçmeli derstir. Yani zorunlu alan derslerinin sayısı 6-8 adet civarındadır.

• Seçmeli dersler:

Bu dersler de “alan seçmeli dersler – area electives” ve serbest seçmeli derslerdir. Alan seçmeli derslerin sayısı 7-8, serbest seçmeli derslerin sayısı da 9-10 civarındadır.

Müfredat Geliştirme / Değiştirme Süreçleri:

Müfredat değişiklik önerileri “alt kurullar”ın Fakülte Kuruluna başvurusu ile başlar. Fakülte kurulları daha sonra öneriyi ya reddeder, ya da değişikliklerle birlikte Akademik Kurul’a gönderir. Nihai kararı Akademik Kurul verir.

Değişiklik önerileri bazen Rektörlükten (Provost) (özellikle ortak zorunlu derslerle ilgili olarak) veya dekanlıklaan gelebiliyor.

Değişikliklerde en büyük sıkıntı öğretim üyelerinin direnç göstermesi olarak ifade ediliyor. Bu amaçla öğretim üyelerinin inanmışlığı veya ikna mekanizması bir zorunluluk olarak görülüyor.

Genel eğitim veya liberal art programından asla taviz verilmiyor.

Ayrıca bütün derslerin en yetkili akademik disiplinin elemanları tarafından verilmesine çok özen gösteriliyor, ve taviz verilmiyor. Program önerileri hazırlanırken mutlaka ilgili dersleri verecek olan bölümün onayı isteniyor. Bu olmazsa program görüşülmüyor.

Boğaziçi Üniversitesi - Prof.Dr. Dilek Çalgan, Prof.Dr. Zeynep Atay

Boğaziçi üniversitesi yönetimi uzun zamandır liberal art eğitim veya genel eğitim felsefesini benimsemiş olmasına rağmen bunun programlara daha net bir şekilde yansımasının zamana bırakıldığı anlaşılmaktadır. Müfredat programları koç ve Sabancıdaki kadar net kategorize zorunluluklar içermemekle birlikte revizyonlarda ve özellikle seçmeli derslerin danışmanlık uygulamalarında genel eğitim felsefesine uyulmasına azami dikkat gösterildiği anlaşılmaktadır. Üversitenin geleneksel bir bir yapısı vardır, ve zamanla bu yapının temel taşı olmuş öğretim üyelerinin terim yerinde ise dirençlerinin (kendilerince haklı gerekçelerle) radikal değişimlere engel teşkil ettiği anlaşılmaktadır.

Herşeye rağmen örneğin bütün dersler sadece yetkili bölümler tarafından verilir. Hiç bir Matematik dersi Matematik Bölümü dışında verilmez.

Temel bilimler ve Mühendislik dışındaki bütün öğrenciler örneğin “Chemistry for Social Sciences” seçmeli dersini almaya yönlendirilir.

Seçmeli derslerin seçiminde insan gelişimine yönelik Humanity and Social Sciences derslerine önem verilir. Bu derslerin sayısı en az 4 dür.

Seçmeli dersler bu kapsamda humanitiy and Social Sciences dersleri, kısıtsız seçmeliler (herhangi bir alandan olabilir), bilgisayar seçmeli dersleri ve alan seçmeli dersler olarak sınıflandırılabilir.

Alan seçmeli derslerden en fazla ikisi “complementary elective” kategorisinde o alana yakın bir alandan alınabilir. Örneğin bir kimyacı “Çevre Mühendisliği” derslerinden uygun olan birini bu kapsamda alabilir.

Müfredat Geliştirme / Değiştirme Süreçleri:

Müfredat değiştirme/ geliştirme önerileri Bölüm Kurullarından çıkar. Bu aşamada kaynaklar ve bütçe konuları da dikkate alınır, ve diğer kurullar veya Rektörlük bu konu ile tekrardan ilgilenmez.

Fakülte Kurulu’na sunulan öneriler, değişikliklerle birlikte Rektörlüğe gönderilir. Rektörlük sırası ile öneriyi şu komisyonlara gönderir:

Lisans Eğitim Komisyonu: Önerinin özünü ve felsefesini inceler

Akademik Kurallar Komisyonu: Mevcut mevzuata uygunluğu inceler

Usul ve Esaslar Komisyonu: Kredi toplamları, ders tanımlarının doğru yazılması gibi teknik konularda düzeltmeler yapar veya yaptırır.

Bütün bu komisyonlar tarafında uygunluk alan öneriler Senato’ya gider ve orada nihai karar alınır.

Sonuç ve Çıkarımlar:

Kalitesi ve eğitim felsefeleri ile kendinden kalite adına tartışmasız söz ettiren yukardaki üç üniversite hakkındaki bilgilerle aygın dünya üniversiteleri hakkında biildiklerimizi birleştirerek Üniversitemize geriye çekilip baktığımızda şu çıkarımlarda bulunmak mümkün olur kanaatindeyim.

1. Üniversitemiz bugüne kadar geleneksel yaklaşımlarla, ve akademik sağ duyuya güvenerek müfredat geliştirme çalışmalarını akademik birimlerin eğitim felsefesine bırakmıştır. Bu çalışmalarda ilgili bölümlerin saygıdeğer elemanları kendilerince en çağdaş programları üretmişlerdir, ve bu programlar Seanato’da genelde önerildiği şekli ile, veya küçük değişikliklerle onaylanmıştır.
2. Günümüz dünyasında olmazsa olmaz olan genel eğitim felsefesi çok uzun yıllardan beri yönetim bazında benimsenmiş olmasına rağmen resmi bir politika olmamıştır. Bütün bunların kendine göre gerekçeleri vardır. Ancak hali hazırda tartışılan ve kısmen uygulamaya konulan, ancak akademik birimlerde hala daha nasıl olacağı hususunda kuşkular bulunan genel eğitim felsefesinin bir an önce tanımlanarak resmi politika olması sağlanmalıdır.
3. İkinci maddeyi de içerecek şekilde öğrencilerin öğrenimleri boyunca alacakları dersler sınıflandırılarak ilgili kategorilerin sınırları çizilmeli, opsiyonlar tanımlanmalıdır. Bu kuralların resmi politika olarak yayınlanması ve en önemlisi de tüm Üniversite camiası tarafından benimsenmesi ve uygulamaya geçilmesi sağlanmalıdır. Bu sayede akademik programların omurgası ve felsefesi tanımlanmış olacak, ve Üniversite bazında birbiriyle tutarlı programlar üretilmiş olacaktır.
4. Yukarıdaki konularda akademik yönetici ve öğretim elemanlarının inanmış olması sağlanmalıdır. Bu kapsamda açık bir politika izlenmeli, iiletişim kanalları açık tutulmalı, ve ikna mekanizmaları işletilmelidir. Böylelikle kurulu düzeni olmanın verdiği dezavantajlar avantaja çevrilmelidir. Müfredat Komitesinin hazırlayacağı çekirdek önerilerin olabilidğince geniş tabanlı olarak tartışılması sağlanmalıdır.
5. Halen Komitemiz tarafından yürütülmekte olan ortak derslerin harmonizasyonu, elektronik ders veri tabanıının oluşturulması çalışmalarının tamamlanması ile belirli hedeflere ulaşılmış olacaktır.
6. Halen komitemiz projeleri arasında yer alan müfredat değişiklik önerileri süreçleri en erken zamanda tamamlanmalıdır.
7. Bütün bu çalışmalara temel oluşturacak Müfredat Komitesi çalışmalarına bütün birimler tarafından yeterli destek verilmelidir. Bu kapsamda özellikle Bilgi İşlem Müdürlüğünün çalışmalarımıza birinci öncelikle destek vermesi beklenmektedir.

Saygılarımla.

Doç.Dr. Osman YILMAZ

Müfredat Komitesi Başkanı

02/12/2004